Ransomware aanval

Een ransomware-aanval is een cyberaanval waarbij kwaadaardige software de bestanden of systemen van een slachtoffer versleutelt en pas weer vrijgeeft na betaling van losgeld. De term ransomware is een samenvoeging van het Engelse "ransom" (losgeld) en "software". Ransomware behoort tot de meest destructieve vormen van malware en vormt een ernstige bedreiging voor zowel organisaties als particulieren in Nederland.

In 2025 zijn bij de Nederlandse politie 65 ransomware-incidenten gemeld door organisaties, maar het werkelijke aantal ligt vermoedelijk veel hoger omdat niet alle slachtoffers aangifte doen. Criminelen zijn verder gegaan dan alleen versleuteling. Bij een groot deel van de recente incidenten wordt ook data gestolen, wat de aanvaller een tweede pressiemiddel geeft: de dreiging om gevoelige informatie openbaar te maken of te verkopen. Dit wordt dubbele afpersing genoemd en is inmiddels de standaard geworden bij professionele ransomware-groepen.

De impact van een ransomware-aanval gaat ver verder dan het losgeld. Organisaties liggen gemiddeld dagen tot weken stil, met verlies van omzet, productiviteit en klantvertrouwen. De herstelkosten overstijgen het gevraagde losgeld vaak meerdere malen. Daarnaast kan het lekken van gestolen data leiden tot boetes onder de AVG, juridische claims van getroffen personen en langdurige reputatieschade die moeilijk te herstellen is.

Hoe werkt een ransomware-aanval?

Een ransomware-aanval begint vrijwel altijd met het verkrijgen van toegang tot het netwerk van het slachtoffer. Volgens het NCSC krijgen criminelen het vaakst toegang via kwetsbaarheden in software en via account-takeover. Bij account-takeover gebruiken aanvallers gestolen of gelekte inloggegevens om in te loggen op systemen die via internet bereikbaar zijn, zoals VPN-verbindingen, Remote Desktop Protocol (RDP) of cloudapplicaties.

Social engineering, met name phishing, blijft ook een veelgebruikte methode. Medewerkers ontvangen een e-mail met een kwaadaardige bijlage of link die er legitiem uitziet. Zodra ze deze openen, wordt malware geïnstalleerd die de aanvaller een voet aan de grond geeft in het netwerk. Soms gebruiken criminelen ook exploits voor bekende kwetsbaarheden in publiek bereikbare systemen.

Na de initiële toegang begint de aanvaller met verkenning van het netwerk. Ze identificeren kritieke systemen, back-uplocaties en waardevolle data. De aanvaller escaleert zijn rechten tot domeinbeheerder en schakelt beveiligingssoftware uit waar mogelijk. Dit voorbereidende werk kan dagen tot weken duren voordat de daadwerkelijke versleuteling plaatsvindt.

Bij dubbele afpersing steelt de aanvaller eerst grote hoeveelheden data voordat de versleuteling begint. De ransomware wordt vervolgens gelijktijdig uitgerold over alle bereikbare systemen om maximale impact te veroorzaken. Na de versleuteling verschijnt een losgeldbericht met instructies voor betaling, meestal in cryptocurrency. Als het slachtoffer niet betaalt, dreigt de aanvaller de gestolen data te publiceren op een leksite op het darkweb.

Hoe herken je een ransomware-aanval?

De meest voor de hand liggende indicatie van een ransomware-aanval is het losgeldbericht dat op het scherm verschijnt na versleuteling. Op dat moment is de schade echter al aangericht. Het is daarom belangrijk om de voortekenen te herkennen die wijzen op een aanval in voorbereiding. Ongebruikelijke netwerkactiviteit, met name grote hoeveelheden data die worden gekopieerd naar onbekende bestemmingen, kan wijzen op de data-exfiltratiefase.

Let op signalen zoals onverwachte uitschakeling van antivirussoftware, onbekende beheerdersaccounts, verdachte wijzigingen in groepsbeleid (Group Policy) of onverklaarbare toegangspogingen tot back-upsystemen. Aanvallers proberen back-ups te verwijderen of te versleutelen voordat ze de ransomware activeren, zodat het slachtoffer geen mogelijkheid heeft om zelfstandig te herstellen.

Bestanden die plotseling een onbekende extensie krijgen, programma's die niet meer openen of systemen die onverklaarbaar traag worden, zijn directe tekenen van actieve versleuteling. Als je deze signalen opmerkt, is het cruciaal om direct te handelen: isoleer het getroffen systeem van het netwerk om verspreiding te voorkomen en waarschuw onmiddellijk je IT-afdeling of cybersecuritypartner.

Hoe bescherm je je tegen een ransomware-aanval?

De politie en het NCSC benadrukken dat de meeste ransomware-aanvallen voorkomen kunnen worden door basismaatregelen consequent door te voeren. Zorg dat patchbeheer op orde is en installeer beveiligingsupdates zo snel mogelijk na verschijning. Veel aanvallen maken gebruik van kwetsbaarheden waarvoor al patches beschikbaar waren, maar die niet tijdig zijn toegepast.

Back-ups zijn je laatste redmiddel bij een ransomware-aanval. Maak regelmatig back-ups en bewaar minstens een kopie offline of op een locatie die niet direct bereikbaar is vanuit het netwerk. Test je back-ups regelmatig door ze daadwerkelijk te herstellen. Een back-up die niet werkt wanneer je hem nodig hebt, is waardeloos. Overweeg de 3-2-1 strategie: drie kopieën van je data, op twee verschillende media, waarvan een op een externe locatie.

Gebruik sterke en unieke wachtwoorden voor alle accounts, gecombineerd met tweefactorauthenticatie voor alle externe toegang en privileged accounts. Dit maakt account-takeover aanzienlijk moeilijker. Beperk het aantal accounts met beheerdersrechten tot het absolute minimum en gebruik aparte accounts voor dagelijks werk en beheer.

Train medewerkers in het herkennen van phishing en social engineering. De menselijke factor is vaak de zwakste schakel. Regelmatige awareness-trainingen gecombineerd met gesimuleerde phishingcampagnes helpen medewerkers alert te blijven. Implementeer netwerksegmentatie om de verspreiding van ransomware te beperken als een systeem toch gecompromitteerd raakt.

Stel een incident response-plan op dat specifiek ingaat op ransomware-scenario's. Bepaal vooraf wie verantwoordelijk is, welke stappen worden genomen en hoe er gecommuniceerd wordt met klanten, partners en autoriteiten. Oefen dit plan regelmatig met tabletop-oefeningen zodat iedereen weet wat er moet gebeuren wanneer een aanval plaatsvindt. Wacht niet tot het te laat is: voorbereiding is het verschil tussen dagen en maanden herstelwerk.

Veelgestelde vragen

Moet je losgeld betalen bij een ransomware-aanval?

De politie en het NCSC adviseren om geen losgeld te betalen. Betaling garandeert niet dat je je data terugkrijgt en financiert criminele organisaties. Bovendien word je na betaling een aantrekkelijker doelwit voor toekomstige aanvallen. Focus in plaats daarvan op herstel via back-ups en schakel professionele hulp in.

Hoe lang duurt het om te herstellen van een ransomware-aanval?

Het herstel duurt gemiddeld twee tot vier weken, maar kan bij ernstige gevallen maanden in beslag nemen. De duur hangt af van de omvang van de versleuteling, de kwaliteit van je back-ups, de beschikbaarheid van een incident response-team en de complexiteit van je IT-omgeving.

Zijn kleine bedrijven ook doelwit van ransomware?

Ja, ransomware-groepen richten zich steeds vaker op kleine en middelgrote bedrijven. Deze organisaties hebben vaak minder beveiligingsmaatregelen en zijn eerder geneigd om losgeld te betalen omdat ze niet over de middelen beschikken voor uitgebreid herstel. Geen enkele organisatie is te klein om doelwit te zijn. Juist de lagere beveiligingsstandaarden maken kleinere organisaties aantrekkelijk voor geautomatiseerde aanvallen.

Wat is het verschil tussen ransomware en andere malware?

Ransomware is een specifiek type malware dat gericht is op het versleutelen van bestanden en het eisen van losgeld. Andere vormen van malware, zoals RAT's, spyware of botnets, hebben andere doelen zoals spionage, datadiefstal of het opbouwen van aanvalsinfrastructuur.

Wil je je organisatie beschermen tegen ransomware en andere cyberdreigingen? Vergelijk cybersecurityoplossingen en vind de juiste bescherming via cybersecurity vergelijken op IBgidsNL.